In eerste instantie gaat het gewone leven eigenlijk verder, vertelt één van de ooggetuigen. Maar daar komt al snel verandering in. De Duitsers vorderen een aantal scholen. Van de soldaten hebben de kinderen weinig last, zeggen de geïnterviewde Dordtenaren. Maar er ontstaan wel steeds vaker confrontaties met NSB-ers, Nederlanders die de kant van de Duitsers kozen.
Joop van Helden kreeg het met hen aan de stok. Hij maakte ruzie op het schoolplein.
“Met een NSB-jong, omdat hij mijn vriendje aan het plagen was. Omdat hij een ster op had. Maar die NSB-er was tegen het Jodendom,” vertelt Van Helden. Zijn vriendje was Robert Weisz, de zoon van voetbaltrainer Árpád Weisz. “Nou, ieder mens is hetzelfde. Al ben je groen, pimpelpaars, blauw, dat maakt me niet uit. Want je bent allemaal mens.” Hij kan zich er nog boos om maken.
De confrontatie blijft niet zonder gevolgen. “Ik heb toen zijn gezicht in elkaar geslagen. Maar de andere dag kwamen ze met 20 man terug.” Van Helden vlucht en durft maandenlang niet naar huis, uit angst dat de NSB-ers hem en zijn familie opzoeken. Hij slaapt buiten, in een tentje.
Vermoord
Pas na de oorlog hoort Van Helden wat er met zijn vriendje is gebeurd. Robert en zijn familie worden opgepakt en afgevoerd. Ze komen om in concentratiekamp Auschwitz. Tijdens de oorlog hebben bijna alle mensen die in de serie aan het woord komen niet door wat er precies met de Joden gebeurt. Ze kennen de maatregelen die tegen hen worden ingevoerd. Maar wat er in Duitsland aan de hand is, zeggen ze niet te weten.
Rob Hamburger kan daar niet bij. Als Joodse jongen uit Rotterdam wordt hij door zijn familie in de oorlog naar Dordrecht gestuurd om daar onder te duiken. Hij maakt mee dat er in de loop van de tijd steeds minder Joodse kinderen op school aan de Varkenmarkt verschijnen. “Ik wist toen ik 10 jaar was bliksemsgoed dat er verschikkelijke dingen met je konden gebeurden. Dus als mensen nu tegen mij zeggen, dat wisten wij niet, dan is dat op z’n minst niet zo geloofwaardig.”
“Nee, daar heb ik niets van gemerkt,” zegt Bas Heijstek. “Wat er met de Joden gebeurden, dat heb ik later pas gehoord.” Misschien waren de Dordtenaren die in de serie aan het woord kwamen te jong of konden ze het gewoon niet geloven. Dat laatste kwam ook voor onder de Joden zelf, vertelt Hamburger.
Wunserfuhlung
“Je kreeg te horen dat mensen werden opgeroepen voor werkkampen,” zegt Hamburger. “Dat waren voor een groot gedeelte Joden en die kwamen gewoon niet terug. Ook een heleboel van de Joodse kennisen die mijn ouders hadden, dachten: het is helemaal niet zo erg, van werken ga je niet dood. Heel veel mensen hebben zo gereageerd. Ik denk dat een heleboel Joden dat geloofden. ‘Laten we dan maar gaan, het zal wel bij werken blijven’. Dat is wat Freud een wunserfuhlung noemt: we geloofden erin dat het wel goed zou aflopen, geloven tegen beter weten in.”
De serie ‘75 jaar Vrijheid bestaat uit zes delen, die de komende dagen worden uitgezonden op TV Dordrecht. De afleveringen zijn ook te zien op ons YouTube-kanaal.
