Zoon Taco Pennings (45) gaat de bezoeker voor, de trap op. Een wandeling die hij al maakte als peuter in zijn ouderlijk huis. "Welkom op de zolderkamer waar de thora altijd heeft gelegen", zegt hij. Op een prachtige zetel van vilt, gerold in beschermend 'bubbeltjesfolie' ligt het oude bijbelboek. Hoe oud het is, is niet precies duidelijk, maar minstens 150 jaar lijkt een redelijke schatting.
Taco kent de rol al sinds zijn kinderjaren, maar is nog altijd van onder de indruk van het handgeschreven werk. "Er mocht letterlijk geen fout gemaakt worden tijdens het schrijven. Nog geen jota. Anders moest het helemaal overnieuw."
"Door een gift is de rol in de jaren zestig bij ons in de familie gekomen", vertelt Taco. "Mijn vader heeft in de Tweede Wereldoorlog onderdak geboden aan een onderduiker en raakte mede door gesprekken met hem geïnteresseerd in het joodse geloof. Jaren later kreeg hij als onderwijzer in Dordrecht deze rol van een kennis die wist van zijn belangstelling voor het jodendom."
Unieke vondst
Historicus Kees Weltevrede is kenner van het Joodse leven van Dordrecht en drijvende kracht achter het plaatsen van Stolpersteine in de stad. Die herdenkingsstenen worden gelegd voor de deur van woningen waar gedeporteerde Joodse Dordtenaren hebben gewoond. Het nieuws dat er in zijn stad, nota bene bij zijn kennis Tineke, een thorarol in huis lag was nauwelijks te bevatten. "Ik viel bijna van mijn stoel."
Ze gaan al een poos terug, mevrouw Pennings (74) en Kees Weltevrede. Tijdens een telefoongesprekje met Tineke hoort hij van de thorarol. "Deze vondst is uniek in Nederland. Voor zover ik kan overzien is er nog nooit, ineens, een thorarol opgedoken." In de rol staan over een lengte van tientallen meters de eerste vijf boeken van de Tenach, de Hebreeuwse bijbel. Het gaat om Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium.
Weltevrede ging op bezoek bij Tineke Pennings, zag de rol en wist dat daar bijna zestig jaar iets unieks op zolder had gelegen. De historicus reconstrueerde het spoor terug. Hoe was de rol in handen van de inmiddels overleden Kees Pennings gekomen? En waar was hij in de periode tussen de Tweede Wereldoorlog en het moment dat hij op de zolder in Oud-Krispijn belandde?
Het verhaal begint op de Varkenmarkt in het centrum van Dordrecht. Op de plek waar vroeger de enige synagoge van Dordrecht stond is nu een weinig verheffend appartementencomplex neergezet. "Er is veel gesloopt in de jaren zestig en zeventig", zegt de historicus. "Zo zag men toen nu eenmaal de vooruitgang."
Naast een herinneringsplaquette vertelt hij over het verdwenen Joodse leven van Dordrecht. "Er is niks meer van over, zowel van de synagoge, als de joodse school die erachter stond. Wel weten we zeker dat dit de plek is waar de rol gebruikt werd. Zo zijn er mooie foto's van de Ark des Verbonds, waarin de rol bewaard werd."
Door verder te graven ontdekt de historicus dat de rol tijdens de oorlogsjaren in veiligheid werd gebracht door de toenmalige rabbijn. Om het bijbelboek uit handen van de nazi's te houden verstopt hij het bij het metaalbedrijf van oprichter Joseph Cohen op de Staart. Cohen is een graag geziene Dordtenaar en een getalenteerd operazanger die overleed in 1931. Zijn zoon Meijer Michiel neemt vervolgens het bedrijf over.
Het is niet zeker hoe de rol precies in het metaalbedrijf terecht komt, maar aan te nemen valt dat Meijer Michiel die verbergplaats heeft aangeboden aan de Dordtse joodse gemeente. Meijer Michiel overleeft de oorlog en wordt in 1949 secretaris van het kerkbestuur van het Nederlands-Israëlitische Gemeente in Dordrecht, ontdekt Weltevrede. Die link moet er tijdens de oorlogsjaren ook al zijn geweest, denkt hij.
Het metaalbedrijf wordt in 1977 vervolgens overgenomen door Aart Bezemer en dan komt langzaam de familie Pennings in beeld. De nieuwe eigenaar vindt de verstopte rol en vraagt zich af wat hij ermee moet doen. Een sjoel, een joods gebedshuis, is er niet meer in de stad sinds de nazi's het meerendeel van Joodse bevolking hebben weggevoerd.
Nieuwe handvatten laten maken
Ook Aart Bezemer leeft niet meer en zijn precieze motieven zijn niet bekend, maar zoon Ad vertelt aan Kees Weltevrede: “Ik denk dat mijn vader hem zeer zeker niet voor zichzelf wilde houden en de rol op deze wijze onder de aandacht wilde brengen.”
Tineke kan zich dat nog herinneren, laat ze weten tijdens gesprekken met de historicus: “Toen mijn man hem kreeg, was de rol zonder stokken. Maar hij wilde de rol hebben zoals het hoort. Dus heeft hij een aangetrouwde neef, een ervaren timmerman, houten handvatten laten maken.”
Terug naar het nu en de zolderkamer. Tineke en haar zoon Taco zijn blij met de 'ontdekking'. "Het is heel bijzonder dat de rol na tachtig jaar weer boven water komt. Zeker in deze tijd staat het voor hoop en het overleven van een moeilijke periode."
Maar dan blijft de vraag waarom het gezin nooit aan de bel heeft getrokken. Tineke Pennings: "De rol zou bezoedeld zijn geweest, vertelde een orthodox-joodse vriend van mijn man. Hij was aangeraakt door onheilige, niet-joodse handen. Daarmee vervalt het religieuze gebruik. Verder wisten ook wij niet goed waarheen te gaan. Er was immers geen sjoel meer in Dordrecht."
Familieverhaal
De familie Pennings heeft altijd goed gezorgd voor de rol. Taco: "We beseften dat dit een belangrijk cultuur-historisch object was. Vandaar ook het folie. Het was voor mij als kind geen speelgoed. Deze rol is een onderdeel van ons familieverhaal. Mijn vader had veel belangstelling voor het joodse geloof, was heel actief in de Tweede Wereldoorlog en is daar ook voor onderscheiden."
De kans is groot dat de thorarol na ruim vijftig jaar de familie Pennings weer gaat verlaten. Voorzitter Chris den Hoedt van de Nederland-Israelitische Gemeente Rotterdam is "ontroerd en zeer erkentelijk", liet hij weten aan historicus Weltevreden. De gemeente overweegt serieus de thorarol te laten restaureren en weer in gebruik te nemen. De mededeling van de orthodoxe vriend aan Kees Pennings over de 'ontheiliging' blijkt in praktijk minder absoluut dan gedacht.
De thorarol zou weer gebruikt kunnen worden tijdens diensten. Het is nu het voornemen om de rol in september, op Simchat Thora, het feest van de Thora, zijn 'rentree' te laten maken. Dan zou hij na bijna tachtig jaar weer in gebruik worden genomen, nu door de joodse gemeente van Rotterdam.
Tineke Pennings wil niets liever dan dat. "Ik ben er heel blij mee. Daar hoort hij, dat is de bron. Hij komt thuis. Dat is wat de voorzitter van de joodse gemeente tegen ons zei: hij komt thuis. Na zoveel lange jaren."
