Inkleuren oude kaart Dordrecht; een digitaal monnikenwerk

Een zwart-witte kaart van Dordrecht uit het einde van de zeventiende eeuw, ingekleurd met moderne digitale technieken. Het levert een gedetailleerde kaart van de oude stad op, die ook nog eens met twee muisbewegingen tot een passend formaat kan worden geknipt. Bijkomend voordeel: geïnteresseerden hoeven geen duizenden euro’s uit te geven bij een antiquair.

Van huis uit is Marcus Laman architectuurhistoricus, maar sinds een paar jaar is hij met pensioen. Om de tijd te doden tijdens de pandemie begon hij met het inkleuren van historische stadskaarten. Hij startte met zijn eigen woonplaats Leiden en dertig steden later is hij klaar met een kaart van Dordrecht uit 1698. Zelf noemt hij het "een uit de hand gelopen coronahobby."

Het beroep waarbij iemand kaarten inkleurt heette vroeger 'afsetter', tegenwoordig 'afzetter'. In de zeventiende en achttiende eeuw waren er veel van dit soort afsetters, die niet alleen kaarten maar ook schetsen en gravures inkleurden. Voor het inkleuren werd waterverf gebruikt, dit vereiste grote kundigheid omdat de pigmenten direct door het poreuze papier werden geabsorbeerd en fouten dus niet konden worden hersteld.

De pigmenten waren vaak kostbaar en werden aangeduid met de meest uiteenlopende namen. Denk aan drakenbloed of vermiljoen. Nadat in de loop van de achttiende eeuw de kleurendruk mogelijk werd, was het snel gedaan met dit ambacht.

Voor Dordrecht is Laman begonnen met een zwart-wit tekening uit de stadsatlas van Frederik de Wit, uitgebracht aan het eind van de zeventiende eeuw. Voordat we hem spraken kende hij de kaart alleen van de digitale versie die hij op zijn laptop had, dus namen we hem mee naar het regionaal archief in het Hof om het origineel te bekijken.

Wie denkt dat het inkleuren van kaarten tegenwoordig toch makkelijker moet kunnen dan met verf en penseel heeft gelijk. Toch is Laman naar zijn weten de enige afsetter die zijn beroep digitaal uitoefent. Dat betekent dat hij gebruik maakt van digitaal gescande kaarten uit archieven die online opvraagbaar zijn. Daarvan zoekt hij de beste versie uit en begint met zijn research. Zo bekijkt hij de stad van boven met maps, staat stil bij grotere gebouwen op de kaart met street view en kijkt naar eerder ingekleurde kaarten.

Na de research begint het kleurproces. Dak voor dak, boom voor boom en brug voor brug krijgt de kaart dan kleur. Anders dan zijn voorgangers gebruikt hij fellere, meer opvallende kleuren. Laman: “ik gebruik hardere tinten zodat de kaarten veel meer spreken. Natuurlijk ga ik zeer nauwkeurig te werk en kleur ik huis voor huis in. Vroeger werd een straat nog wel eens met een enkele pennenstreek afgemaakt. Er moest geproduceerd worden en dan duurde het te lang om elk detail in te kleuren.”

Tegenwoordig kan dat dus sneller en accurater, al blijft het een tijdrovend proces. Het duurt gemiddeld zestig uur om één plattegrond te vervaardigen en Laman geeft aan dat hij per dag zo’n vijf uur aan een kaart kan werken voordat de concentratie op is. Een snelle rekensom levert op dat de ‘moderne’ afsetter een goede twaalf dagen in de weer is met één stadskaart.

De kaarten van Marcus Laman zijn te bewonderen op zijn website en zijn daar ook op aanvraag te bestellen. Kijk hieronder ook naar de reportage die RTV Dordrecht met Laman maakte.