Expert over seksueel misbruik: 'Intens triest dat een slachtoffer een dader wordt'

Op het eerste gezicht is hij een keurige burger. Getrouwd. Vader van twee kleine meisjes. Lid van een kerk in Bodegraven. Diaken zelfs.

Maar op momenten dat niemand het ziet, is Cornelis den D. een andere man. Dan speurt hij in de donkere krochten van het internet naar kinderporno en is hij actief in chatgroepen voor pedofielen. Hij fantaseert er over misbruik, zelfs van zijn eigen kinderen, en wisselt foto’s en filmpjes uit. Het is materiaal, waarvan zedenrechercheurs later de rillingen van op hun lijf krijgen.

Tussen 1999 en 2012, toen hij nog in Dordrecht woonde en daar ook lid van de kerk was, misbruikte Den D. zijn broertje, zijn nichtje en het broertje van zijn vrouw. Hij was toen voor een deel nog minderjarig. Tijdens de rechtszaak gaf de verdachte bijna alles toe wat hem ten laste werd gelegd. Hij noemde zijn gedrag ‘walgelijk’. “En toch deed ik het.” Den D. werd veroordeeld tot 6,5 jaar gevangenis en tbs met dwangverpleging.

Een psycholoog en een psychiater gingen voorafgaand aan het proces met hem in gesprek. “Ik ben geen prater”, zei de verdachte daarover. “Maar nu is er dóórgevraagd. Zulke gesprekken had ik eigenlijk moeten hebben toen ik tien was.”

Met ‘tien’ doelde hij op de leeftijd waarop hij zélf seksueel misbruikt werd. Dat was ook in familiekring. Door een oom.

Zedendelinquenten die zelf ook slachtoffer zijn. Het komt forensisch psycholoog Wineke Smid bekend voor. Ze heeft er een naam voor: “Cirkel van misbruik.”

Smid werkt als Hoofd Onderzoek in de Van der Hoeven Kliniek, een tbs-instelling in Utrecht waar relatief veel verkrachters en pedoseksuelen worden behandeld. “Ongeveer vijftig procent van deze patiënten is zelf misbruikt”, zegt ze. “Het is intens triest. Dat je zoiets hebt meegemaakt en weet hoe je daaronder hebt geleden. En dat je tot overmaat van ramp dan zelf ook weer slachtoffers maakt.”

Het is volgens haar absoluut niet zo dat élk slachtoffer ook een dader wordt. Maar het risico, zo blijkt uit onderzoek, is wel groter. “We weten dat misbruik kan leiden tot een afwijkende seksuele ontwikkeling, waarbij slachtoffers in hun hoofd bijvoorbeeld buitensporig veel bezig zijn met seks. Het kan iemand ook heel eenzaam maken, omdat hij of zij er met niemand over durft te praten.”

“Veel misbruikslachtoffers schamen zich en vragen zich af of ze zélf misschien iets fout hebben gedaan. Ze kruipen in hun schulp. Dat kan leiden tot stress. En die stress kan weer aanleiding zijn voor impulsief gedrag. Je komt ook daders tegen met een antisociale persoonlijkheidsstoornis. Voor zo iemand is seks iets waar hij gewoon recht op meent te hebben. Dat eigent hij zich toe.”

Seksueel misbruik komt voor in alle lagen van de bevolking, weet Smid. Een verband met religie valt niet zonder meer te leggen. Een extreem strenge of juist heel vrije opvoeding kan wél een risicofactor zijn.

“Ouders die zeggen dat je van masturberen blind wordt en dat je met je handen boven de dekens moet slapen, zijn niet bevorderlijk. Maar een vader die met zijn 12-jarige zoon naar een pornofilm gaat zitten kijken, is dat ook niet. Het is niet: hoe vrijer, hoe beter. Het midden is meestal het beste."

“Een inbreker”, zegt ze, “kan nog wel eens trots zijn op wat hij heeft gedaan. Maar een pleger van seksueel misbruik is dat eigenlijk nooit. Niemand heeft als klein jongetje ooit geroepen: weet je wat ik later worden wil? Zedendelinquent!”

“Vroeger”, vervolgt Smid, “kwamen we nog weleens pedoseksuelen tegen die over kindermisbruik zeiden dat het ‘liefde’ was. Dat de oude Grieken het ook deden en dat de wereld er maar aan moest wennen. Zoiets hoor ik nu nooit meer. Veruit de meeste patiënten vinden zelf ook dat hun gedrag niet door de beugel kan. Dat is een goed startpunt voor een behandeling.”

In de Van der Hoeven-kliniek interviewde Smid voor haar onderzoek vijftien tbs’ers, die zelf ook een misbruikverleden hadden. “Er was er niet een bij die zei: wat er toen gebeurd is, heb ik eigenlijk wel goed verwerkt. Bij de behandeling wordt daarom ook wel ingezet op traumaverwerking. Bijvoorbeeld met EMDR. Zo willen we het risico verkleinen dat iemand opnieuw de fout in gaat."

Hoe lang het duurt voordat de kliniek besluit dat een zedendelinquent weer veilig kan terugkeren in de maatschappij? “Je krijgt natuurlijk niet zomaar tbs”, antwoordt Smid. “We hebben te maken met moeilijke mannen, bij wie een psychische stoornis is vastgesteld. Een behandeling kan daarom wel tien jaar duren. Of langer.”

In de kliniek verblijven de patiënten aanvankelijk afgesloten van de buitenwereld. Net als in de gevangenis. Stapje voor stapje krijgen ze meer vrijheden. Smid: “Op een gegeven moment mogen ze weer naar buiten, bijvoorbeeld om een boodschap te doen. Eerst met begeleiding en als dat goed gaat zonder dat iemand ze vergezelt. Maar iedereen blijft onder toezicht en begeleiding."

Ze vervolgt: "Gaat een tbs’er de fout in en zit hij toch stiekem weer naar kinderporno te kijken op internet? Dan verliest hij zijn privileges. Intussen weten we ook: hoe langer het goed gaat, hoe kleiner de kans dat iemand alsnog de fout ingaat. Veruit de meeste patiënten keren na behandeling weer terug in de samenleving."