Veel chemische stoffen in de Waal, maar geen acuut gevaar

De onderzoekers wilden weten of zwemwater schoner is dan ander oppervlaktewater en of het beter beschermd wordt. Dat blijkt niet het geval te zijn. Bovendien krijgen zwemmers geen informatie over deze normoverschrijdingen. Een zwemwater kan in Nederland dus als veilig worden beoordeeld, terwijl er tegelijkertijd sprake is van chemische vervuiling, stelt Natuur & Milieu.

In de Waal bij Ridderkerk/Heerjansdam gaat het om twaalf chemische stoffen in het water die de norm overschrijden. Maar ook de Binnenmaas, in de Hoeksche Waard, is terug te vinden in de landelijk top 20. In de Binnenmaas zitten 10 stoffen boven de norm en staat hiermee op de twaalfde plaats.

Geen acuut gevaar
Dat in deze wateren meerdere chemische stoffen boven de norm zijn gevonden, betekent niet dat zwemmers daar direct ziek worden of acuut gevaar lopen, meldt Rijnmond. Hoe groot het gezondheidsrisico precies is, kunnen de onderzoekers niet zeggen: dat hangt onder meer af van de hoeveelheid stoffen die iemand binnenkrijgt en hoelang diegene eraan wordt blootgesteld. Wel kunnen sommige stoffen op langere termijn schadelijk zijn voor bijvoorbeeld het immuunsysteem en de hormoonhuishouding.

Maak zelf bewuste afweging
Een officiële beoordeling als ‘goed zwemwater’ geeft bovendien geen volledig beeld, omdat daarbij vooral wordt gekeken naar bacteriën en blauwalgen en niet standaard naar chemische vervuiling. Zwemmen in de Waal of Binnenmaas is dus niet automatisch onveilig, maar de gevonden overschrijdingen zijn wel reden om zwemmers beter te informeren. Vooral mensen die er vaak of langdurig zwemmen, kunnen daardoor zelf een bewustere afweging maken.

Vlooienbanden voor honden
De onderzoekers onderzochten de kwaliteit van honderden zwemlocaties over de periode 2015-2024. Van de 122 onderzochte stoffen werden bij 35 stoffen de normen overschreden.

In 2024 werden in alle onderzochte zwemwateren te veel chemische stoffen gevonden. Dat is een forse verslechtering ten opzichte van tien jaar geleden, toen nog 22 procent van de wateren wél voldeed aan de chemische waterkwaliteitsnormen. Een stof die opvallend vaak wordt gevonden is imidacloprid, dat in vlooienbanden voor honden zit.

Bestrijdingsmiddelen landbouw
De gevonden stoffen verschillen per gebied, vertelt Koenraad Backers van Natuur en Milieu. "In landelijke gebieden worden vaker bestrijdingsmiddelen uit de landbouw aangetroffen. In steden spelen verkeer en industrie een grotere rol." Sommige stoffen zijn al jaren verboden, maar blijven in het water aanwezig omdat ze nauwelijks worden afgebroken. PFAS zijn daar een voorbeeld van.

Zwemadvies kijkt vooral naar bacteriën
Volgens Backers zit een belangrijk probleem in de manier waarop zwemwater wordt gecontroleerd. Bij officiële zwemlocaties wordt vooral gekeken naar bacteriën zoals E.coli en blauwalgen. Daarmee worden vooral acute gezondheidsrisico's in beeld gebracht. Daardoor kan een zwemlocatie een goede beoordeling krijgen, terwijl er toch te veel chemische stoffen worden aangetroffen.

"De overheid meet wel of er chemische stoffen in het water zitten, alleen zijn ze niet verplicht om dat te melden. Maar ze zijn door de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) wel verplicht om die stoffen onder de gestelde norm te houden. Nu zijn ze in overtreding en daar gaat Nederland in 2027 op aangesproken worden", vertelt Backers.

Geen angst zaaien
Backers benadrukt dat de aanwezigheid van te veel chemische stoffen niet automatisch betekent dat iemand direct ziek wordt van zwemmen. Wel kunnen zwemmers stoffen binnenkrijgen die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid op de langere termijn. Het gaat om stoffen die in verband worden gebracht met kanker, aantasting van het immuunsysteem en verstoring van de hormoonhuishouding.

Hoe groot het gezondheidsrisico is, kunnen de onderzoekers niet vaststellen. "Daarvoor is onder meer van belang hoeveel iemand binnenkrijgt en hoelang de blootstelling duurt", zegt Backers. De onderzoekers willen geen angst zaaien, maar vinden wel dat zwemmers beter geïnformeerd moeten worden over de totale kwaliteit van het water.

Waar komt de vervuiling vandaan?
Volgens hen is vaak redelijk goed te achterhalen waar stoffen vandaan komen. PAK's zijn bijvoorbeeld gerelateerd aan verbranding en kunnen afkomstig zijn van verkeer en industrie. Voor bestrijdingsmiddelen ligt landbouw als bron voor de hand. Dat betekent niet dat voor iedere locatie de vervuilingsbron al bekend is. De onderzoekers vinden dat de overheid gericht moet zoeken naar de bronnen. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat rond een industrieterrein of in een landbouwgebied specifieker wordt gemeten.

De onderzoekers zien verschillende oorzaken van het uitblijven van verbetering. Zo komen stoffen zoals medicijnresten en PFAS via afvalwater in het oppervlaktewater terecht. Ook zijn sommige vergunningen voor industriële lozingen verouderd en zijn ze niet altijd voldoende afgestemd op wat het watersysteem aankan.
"Ergens gaat het niet goed", zegt Backers. "We weten waar het zit, maar krijgen het organisatorisch niet voor elkaar om het op orde te krijgen." Ook kosten spelen volgens hem een rol.

Een strengere aanpak
De onderzoekers vinden dat chemische stoffen structureler onderdeel moeten worden van de beoordeling van zwemwater. Nu wordt er vooral aanvullend onderzoek gedaan wanneer daar een specifieke aanleiding voor is. Daarnaast pleiten ze voor een strengere aanpak.

Dit is een artikel in samenwerking met mediapartners Rijnmond en NOS.